بازخوانی تجربه جهاد افغانستان

ترجمه  تخصصي يك کتاب با اهمیت به نسل جوان و آینده،  به عنوان  «به سوی کوهستان‌ها: زندگی من در جهاد، از الجزایر تا افغانستان» اثر عبدالله انس، مشهور به پدر  مجاهدین الافغان العرب:اهمیت کتاب «به سوی کوهستان‌ها زندگی من در جهاد، از الجزایر تا افغانستان» (To the Mountains: My Life in Jihad, from Algeria to Afghanistan) نوشته عبدالله انس، تنها در این نیست که روایتی دست‌اول وازدرون یکی از تأثیرگذارترین تجربه‌های تاریخ سیاسی معاصرجهان اسلام ارائه می‌کند؛بلکه ارزش آن فراترازیک شهادت تاریخی است.این اثردرحقیقت متنی تأملی وخودبازاندیشانه است که نویسنده از خلال آن می‌کوشد هویت خویش را بازسازی کرده و مسیر فکری،سیاسی وشخصی خود را ازنوتفسیر کند.این کتاب صرفاً داستان جوانی الجزایری را روایت نمی‌کند که در دوران جنگ افغانستان علیه اتحاد جماهیر شوروی به صفوف مجاهدان پیوست؛ بلکه تلاشی است ـ هرچند با فاصله زمانی طولانی ـ برای بازخوانی آن تجربه و بازچینی رویدادهای آن در پرتو تحولات گسترده‌ای که طی دهه‌های بعد در منطقه و جهان رخ داد.از این منظر، رویکرد فیلسوف فرانسوی، پل ریکور، به‌ویژه مفهوم «هویت روایی» (Narrative Identity)، چارچوب نظری مناسبی برای فهم این اثر فراهم می‌سازد. ریکور معتقد است که انسان دارای هویتی ثابت، کامل و نهایی نیست،

بلکه پیوسته از طریق روایت، خود را می‌سازد و بازتعریف می‌کند. ما خود را تنها از خلال آنچه زیسته‌ایم نمی‌شناسیم، بلکه از طریق شیوه‌ای که آن تجربه‌ها را روایت می‌کنیم نیز به شناخت خویش دست می‌یابیم. بنابراین، زندگی‌نامه شخصی صرفاً بازگویی خاطرات نیست، بلکه فرآیندی تفسیری برای بازسازی خویشتن و سازمان‌دهی تجربه در قالب داستانی منسجم و معنادار است.در این چارچوب می‌توان کتاب عبدالله انس را تلاشی برای شکل‌دهی به یک «هویت روایی جدید» دانست؛ زیرا فردی که امروز این صفحات را می‌نویسد، همان جوانی نیست که در اوایل دهه ۱۹۸۰ کوله‌بار خود را برداشت و از الجزایر رهسپار افغانستان شد. او اکنون شخصیتی متفاوت است که به گذشته خود می‌نگرد و آن را مورد تأمل قرار می‌دهد. میان این دو شخصیت، دهه‌ها تحولات عمیق تاریخی فاصله انداخته است: فروپاشی اتحاد شوروی، جنگ داخلی افغانستان، ترور عبدالله عزام، ظهور القاعده، رویدادهای یازدهم سپتامبر، جنگ‌های آمریکا در جهان اسلام و سپس ظهور داعش.این رخدادها صرفاً زمینه تاریخی خاطرات او نیستند، بلکه عناصری‌اند که نویسنده را به بازاندیشی در تجربه نخستین خویش واداشته و او را به بازسازی معنای آن سوق داده‌اند.کتاب از الجزایر آغاز می‌شود؛ جایی که صرفاً نقطه‌ای جغرافیایی نیست، بلکه بستری برای شکل‌گیری نخستین آگاهی‌های سیاسی و فکری شخصیت نویسنده محسوب می‌شود. عبدالله انس دوران کودکی خود را در جامعه‌ای بازسازی می‌کند که به‌تازگی از تجربه استعمار فرانسه بیرون آمده بود و خاطره جنگ استقلال الجزایر همچنان در حافظه جمعی جامعه حضوری پررنگ داشت.او توضیح می‌دهد که در محیطی محافظه‌کار و مذهبی رشد یافته است؛ فضایی که در آن عناصر هویت ملی و دینی درهم تنیده بودند و تصویر جهان از خلال روایت‌های مقاومت، ایثار و مبارزه شکل می‌گرفت. بازگشت به این آغازها، تلاشی است برای توضیح ریشه‌های انتخاب‌های بعدی او.در این بخش، تأثیر اندیشه ریکور به‌روشنی دیده می‌شود؛ زیرا کودکی در این روایت نه به‌عنوان مرحله‌ای سپری‌شده، بلکه به‌مثابه کلیدی برای فهم آینده بازسازی می‌شود. روایت گذشته را به‌گونه‌ای سامان می‌دهد که در خدمت تفسیر حال قرار گیرد. این همان چیزی است که ریکور از آن با عنوان «وحدت پیرنگ روایی» یاد می‌کند؛ فرآیندی که رویدادهای پراکنده را در قالب داستانی منسجم و معنادار به یکدیگر پیوند می‌دهد.عبدالله انس سپس روند گذار تدریجی خود از دینداری سنتی به مشارکت در جنبش‌های اسلامی مدرن را شرح می‌دهد. او نخست تحت تأثیر تصوف مردمی رایج در جامعه الجزایر قرار داشت، سپس با جنبش تبلیغ و دعوت آشنا شد که گرایش‌های معنوی او را تعمیق بخشید، و در نهایت به آثار و اندیشه‌های اخوان‌المسلمین، سید قطب و ابوالاعلی مودودی روی آورد.در این مرحله، این باور در ذهن او شکل گرفت که اسلام صرفاً رابطه‌ای فردی میان انسان و خداوند نیست، بلکه طرحی جامع برای اصلاح جامعه و دولت است. این تحول فکری در بستری تاریخی رخ می‌داد که طی آن، ایدئولوژی‌های قوم‌گرای عربی پس از شکست سال ۱۹۶۷ جذابیت خود را از دست داده بودند و در مقابل، جریان‌های اسلامی در دانشگاه‌ها و مساجد حضوری فزاینده می‌یافتند.لحظه سرنوشت‌ساز زندگی عبدالله انس با اشغال افغانستان توسط اتحاد شوروی در سال ۱۹۷۹ فرا می‌رسد. همان‌گونه که جنگ داخلی اسپانیا برای نسل‌های مختلف روشنفکران اروپایی به نمادی تاریخی تبدیل شده بود، افغانستان نیز برای بسیاری از اسلام‌گرایان دهه ۱۹۸۰ نماد جهانی مقاومت به شمار می‌رفت.او اذعان می‌کند که پیش از عزیمت به افغانستان شناخت چندانی از جامعه و تاریخ این کشور نداشت، اما مقاومت در برابر اشغال شوروی را یک مسئولیت اخلاقی می‌دانست که شایسته حمایت و همبستگی است.پیش از ورود به افغانستان، نویسنده زمینه‌های تاریخی و سیاسی بحران این کشور را شرح می‌دهد؛ از سقوط نظام سلطنتی و ظهور رژیم مورد حمایت مسکو گرفته تا مداخله نظامی شوروی. همچنین به اختلافات درون جنبش اسلامی افغانستان و نقش شخصیت‌هایی چون برهان‌الدین ربانی، گلبدین حکمتیار و عبدالرسول سیاف می‌پردازد.اما نقطه اوج روایت زمانی است که عبدالله انس وارد افغانستان می‌شود و با شخصیتی آشنا می‌گردد که تأثیر عمیقی بر زندگی او می‌گذارد: احمد شاه مسعود.انس، احمد شاه مسعود را الگویی ممتاز از رهبری سیاسی و نظامی معرفی می‌کند؛ شخصیتی که توانسته بود میان شجاعت میدانی، دوراندیشی استراتژیک و نگاه دولت‌سازانه تعادل برقرار کند. نویسنده تحسین خود را نسبت به مسعود پنهان نمی‌کند و به‌تدریج او را به معیاری اخلاقی و سیاسی برای ارزیابی سایر بازیگران صحنه افغانستان تبدیل می‌سازد.از خلال روایت زندگی مجاهدان در دره پنجشیر، تخار و مناطق شمالی افغانستان، تصویری متفاوت از جنگ ارائه می‌شود؛ تصویری که با بسیاری از بازنمایی‌های رسانه‌ای سال‌های بعد تفاوت دارد.با این حال، ارزش کتاب در ستایش صرف مقاومت افغانستان خلاصه نمی‌شود، بلکه در آشکار ساختن تناقضات و شکاف‌های درونی آن نهفته است. اختلافات میان احمد شاه مسعود و گلبدین حکمتیار، از نگاه نویسنده، نشانه‌های اولیه بحرانی بودند که پس از خروج نیروهای شوروی به جنگ داخلی انجامید.عبدالله عزام نیز جایگاهی محوری در روایت دارد. او نه صرفاً شخصیتی تاریخی، بلکه یکی از مهم‌ترین معماران تجربه جهادی فراملی به شمار می‌رود. عبدالله انس که بعدها با دختر عزام ازدواج کرد، از نزدیک‌ترین افراد به او بود و از این رهگذر، جزئیات مهمی درباره تأسیس «مکتب الخدمات» و نقش آن در سامان‌دهی داوطلبان عرب ارائه می‌دهد.نویسنده با صراحت از این دیدگاه دفاع می‌کند که عبدالله عزام جهاد را در چارچوب مقاومت در برابر اشغال خارجی می‌فهمید، نه به‌عنوان پروژه‌ای جهانی برای سرنگونی نظام‌های سیاسی یا تقابل فراگیر با جهان.از همین رو، میان «جهاد» و «جهادگرایی» تمایز قائل می‌شود و میان تجربه اولیه افغانستان و تحولات بعدی آن تفاوت می‌گذارد.پس از خروج شوروی در سال ۱۹۸۹، روایت وارد مرحله‌ای تاریک‌تر می‌شود. به‌جای تحقق وحدت ملی، افغانستان به صحنه جنگ داخلی میان گروه‌های مختلف تبدیل شد و بسیاری از مبارزان دریافتند که پیروزی نظامی لزوماً به ساخت دولت و برقراری ثبات نمی‌انجامد.این بازاندیشی با ترور عبدالله عزام عمیق‌تر می‌شود؛ رویدادی که عبدالله انس آن را نقطه عطفی در تاریخ جنبش‌های جهادی می‌داند. از نظر او، با حذف عزام، یکی از معدود صداهای متعادل و اخلاق‌گرا از میان رفت و زمینه برای ظهور گرایش‌هایی فراهم شد که بعدها در قالب القاعده و سایر جریان‌های رادیکال تجلی یافتند.در ادامه، نویسنده به تجربه «دهه سیاه» الجزایر می‌پردازد؛ دوره‌ای که طی آن خشونت سیاسی به جنگ داخلی خونینی انجامید. این تجربه، باور او را نسبت به ناتوانی خشونت مسلحانه در حل بحران‌های پیچیده سیاسی و اجتماعی تقویت کرد.در سال‌های بعد و در دوران اقامت در لندن، او از دور شاهد ظهور القاعده، تحولات پس از یازدهم سپتامبر و سپس پیدایش گروه‌های افراطی‌تر بود. در این مرحله، هویت روایی عبدالله انس به تکامل می‌رسد. او دیگر صرفاً یک مبارز سابق نیست، بلکه به شاهدی تبدیل شده است که می‌کوشد پیچیدگی‌ها و تناقضات جهان معاصر را درک کند.از این منظر، خاطرات او تلاشی برای بازپس‌گیری روایت تاریخی است؛ روایتی که در رسانه‌های غربی اغلب «افغان‌های عرب» را منشأ تروریسم جهانی معرفی کرده و در مقابل، برخی جریان‌های جهادی آنان را به اسطوره‌های قهرمانانه تبدیل کرده‌اند. عبدالله انس در پی ارائه روایتی سوم است؛ روایتی انسانی‌تر، پیچیده‌تر و واقع‌بینانه‌تر.کتاب «به سوی کوهستان‌ها: زندگی من در جهاد، از الجزایر تا افغانستان» صرفاً گزارشی از گذشته نیست، بلکه مجموعه‌ای از پرسش‌های بنیادین را پیش روی خواننده قرار می‌دهد؛ پرسش‌هایی درباره دولت ملی، مشروعیت سیاسی، رابطه دین و سیاست، خشونت و تغییر اجتماعی، اشغال خارجی و بحران‌های درونی جوامع اسلامی.از این منظر،جهاد افغانستان در این اثر صرفاً رویدادی تاریخی نیست که با خروج شوروی یا سقوط کابل پایان یافته باشد،بلکه لحظه‌ای تاریخی است که همچنان سایه خود را بر زمان حال گسترانده است.چهره‌ها، نام‌ها وشرایط بین‌المللی تغییر کرده‌اند،اما بسیاری ازپرسش‌های بنیادین همچنان بی‌پاسخ باقی مانده‌اند.بنابراین،خاطرات عبدالله انس نه فقط روایت زندگی یک فرد، بلکه روایت یک عصر تاریخی کامل است؛ عصری که هنوز درجستجوی پایان خود به سرمی‌برد و آینده آن همچنان گشوده ونامعلوم است.