

توافق دفاعی جدید میان ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی را نمیتوان صرفاً یک قرارداد نظامی میان سه کشور دانست. این توافق، اگر به یک ساختار پایدار و نهادینهشده تبدیل شود، میتواند یکی از مهمترین نشانههای تغییر تدریجی معماری امنیتی خاورمیانه و جهان اسلام باشد؛ تغییری که در آن برخی دولتهای منطقه تلاش میکنند بخشی از مسئولیت امنیتی خود را از چارچوبهای سنتی وابستگی به قدرتهای خارجی خارج کرده و به سمت ترتیبات منطقهای حرکت کنند.در ۷ آگست ۲۰۲۶، ترکیه، پاکستان و عربستان توافق دفاعی متقابل خود راامضا کردند؛ توافقی که بر اساس گزارشهای منتشرشده، حمله به یکی از سه کشور را حمله علیه هر سه تلقی میکند.این تحول پس از توافق دفاعی راهبردی عربستان و پاکستان در سپتامبر ۲۰۲۵ و گسترش همکاریهای دفاعی ریاض و آنکارا صورت گرفته است. اهمیت این تحول از آنجا ناشی میشود که سه کشور دارای سه نوع متفاوت از قدرت هستند: عربستان از قدرت مالی، انرژی و جایگاه مهم جغرافیایی برخوردار است؛ ترکیه دارای توان صنعتی، اقتصادی، نظامی وموقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز میان اروپا، آسیا و خاورمیانه است؛ و پاکستان علاوه بر نیروی نظامی قابل توجه، دارای ظرفیت هستهای و موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه درجنوب آسیا است.بنابراین، ترکیب این سه ظرفیت میتواند یک قدرت ترکیبی جدید ایجاد کند؛قدرتی که الزاماً به معنای تشکیل یک بلوک جنگطلب نیست،اما بدون تردید وزن سیاسی و امنیتی سه کشور را افزایش میدهد.
یکی از مهمترین دلایل این تحول، کاهش اطمینان برخی کشورهای منطقه نسبت به امنیتی است که برای دههها بر حضور و تضمینهای ایالات متحده متکی بود.حوادث سالهای گذشته، از حملات به تأسیسات نفتی عربستان تا بحرانهای امنیتی خلیج فارس و تحولات جنگهای منطقهای، این پرسش را برای دولتهای منطقه ایجاد کرده است که آیا در شرایط بحرانی، قدرتهای خارجی الزاماً حاضرند هزینه دفاع از متحدان خود را بپردازند یا خیر.از همین منظر، توافق عربستان و پاکستان در سال ۲۰۲۵ را میتوان نخستین مرحله این روند دانست. بر اساس متن اعلامشده آن توافق، تجاوز علیه یکی از دو کشور، تجاوز علیه هر دو تلقی میشود. در سال ۲۰۲۶ نیز پاکستان عملاً حضور نظامی خود را در عربستان افزایش داد. ورود ترکیه به این ساختار، اهمیت آن را چند برابر کرده است؛ زیرا ترکیه عضو ناتو و یکی از قدرتهای مهم نظامی منطقه است و در سالهای اخیر نیز صنعت دفاعی و ظرفیت تولید تجهیزات نظامی بومی خود را توسعه داده است.از این منظر، توافق سهجانبه را میتوان بخشی از روند بزرگتر منطقهایشدن امنیت خاورمیانه دانست.
قدرت این توافق تنها در تعداد نیروهای نظامی خلاصه نمیشود. چهار عنصر در کنار یکدیگر اهمیت پیدا میکنند:
عربستان یکی از مهمترین بازیگران انرژی جهان است و توان مالی آن امکان سرمایهگذاری گسترده در زیرساخت، فناوری و صنایع دفاعی را فراهم میکند.
ترکیه از یک سو به اروپا و ناتو متصل است و از سوی دیگر در خاورمیانه، قفقاز، دریای سیاه و مدیترانه حضور ژئوپلیتیکی دارد. همکاری دفاعی آنکارا و ریاض نیز پیش از توافق سهجانبه در حال گسترش بود و حتی موضوع سرمایهگذاری مشترک عربستان در پروژه جنگنده KAAN مطرح شده بود
پاکستان یک قدرت مهم نظامی در جنوب آسیا و یک کشور دارای سلاح هستهای است. همین ویژگی، به توافق سهجانبه بُعدی فراتر از خاورمیانه میدهد.
ترکیه در غرب، عربستان در قلب شبهجزیره عربستان و پاکستان در شرق، یک پیوند جغرافیایی گسترده ایجاد نمیکنند، اما یک شبکه ژئوپلیتیکی میان خاورمیانه، آسیای مرکزی و جنوب آسیا به وجود میآورند.به همین دلیل، این توافق را بهتر است نه یک «ناتوی اسلامی»، بلکه در مرحله کنونی یک چارچوب نوظهور همکاری دفاعی و راهبردی سهجانبه نامید.
مهمترین پیام این توافق برای جمهوری اسلامی ایران، ایجاد یک ترتیبات امنیتی جدید در محیط پیرامونی آن است.با این حال، نباید نتیجه گرفت که توافق سهجانبه الزاماً با هدف مقابله مستقیم با ایران ایجاد شده است. چنین نتیجهای بدون شواهد کافی، تحلیل را از واقعگرایی دور میکند.اما از منظر تهران، افزایش هماهنگی امنیتی میان ریاض، آنکارا و اسلامآباد طبیعتاً یک تحول مهم است؛ زیرا هر سه کشور به شکل مستقیم یا غیرمستقیم با پروندههای امنیتی ایران ارتباط دارند.در عین حال، ایران همچنان ازظرفیتهای قابل توجه سیاسی، جمعیتی، اقتصادی، تاریخی وژئوپلیتیکی برخوردار است و نمیتوان صرفاً با تشکیل یک پیمان سهجانبه، وزن ایران را از معادلات منطقه حذف کرد.بنابراین، محتملترین واکنش راهبردی ایران نه ورود فوری به یک رقابت بلوکی،بلکه تلاش برای دیپلماسی فعالترباهمسایگان،تقویت روابط با عراق،عمان، قطروسایرشرکای منطقهای وجلوگیری ازشکلگیری یک ائتلاف ضدایرانی منسجم خواهد بود.
در این میان، مصر میتواند مهمترین کشور تعیینکننده مرحله بعد باشد.جالب آنکه پیش از توافق نهایی سهجانبه، مصر درچارچوب نشست چهارجانبه R4 همراه با ترکیه، پاکستان وعربستان حضورداشته است.وزرای خارجه چهارکشور در ۲۱جون ۲۰۲۶ درقاهره درباره امنیت و ثبات منطقه گفتوگو کردند.این واقعیت نشان میدهد که مصر خارج ازمعادلات منطقهای نیست؛ بلکه برعکس، یکی ازبازیگران مهم گفتوگوهای امنیتی منطقه است.اما تفاوت بزرگی میان همکاری سیاسی و دیپلماتیک و پیوستن به یک تعهد دفاعی متقابل وجود دارد.اگر مصر به چنین ساختاری بپیوندد، وزن آن به شکل چشمگیری افزایش خواهد یافت؛ زیرا آن زمان مجموعهای شکل میگیرد که سه منطقه مهم را به هم متصل میکند:
از این منظر، تصمیم مصر درباره میزان مشارکت در چنین ترتیباتی میتواند یکی از مهمترین تصمیمهای ژئوپلیتیکی سالهای آینده باشد.
مصر دارای ویژگیای است که بسیاری از کشورهای منطقه فاقد آن هستند: سرمایه تاریخی و سیاسی مستقل.قاهره نه صرفاً یک قدرت نظامی، بلکه مرکز فرهنگی، سیاسی و تمدنی جهان عرب است. کانال سوئز، موقعیت جغرافیایی، جمعیت، ارتش، دانشگاهها، رسانهها و نفوذ تاریخی مصر، به این کشور امکان میدهد که حتی خارج از ائتلافهای بزرگ نیز نقش مهمی در معادلات منطقه ایفا کند.از همین رو، برای مصر ممکن است حفظ فاصله متوازن از بلوکهای رقیب، در برخی شرایط سودمندتر از پیوستن کامل به یکی از آنها باشد.در واقع، قدرت مصر تنها در عضویت آن در یک ائتلاف نیست؛ بلکه در توانایی آن برای گفتوگو با طرفهای مختلف است.این ویژگی میتواند مصر را به یک میانجی، تنظیمکننده و حتی «قدرت موازنهکننده» در جهان عرب تبدیل کند.مطلب پنجم -.آیا این توافق به شکلگیری دو محور جدید منجر خواهد شد؟یکی از سناریوهای مهم آینده، شکلگیری دو مجموعه امنیتی رقیب در منطقه است.در یک سوی معادله، میتوان از محور ترکیه ـ پاکستان ـ عربستان سخن گفت که ظرفیتهای متفاوتی از قدرت اقتصادی، نظامی، صنعتی و ژئوپلیتیکی در اختیار دارد.در سوی دیگر، ایران دارای شبکهای از روابط و شرکای منطقهای است که از عراق و سوریه تا لبنان و یمن امتداد یافته است؛ هرچند میزان استقلال و ظرفیت هر یک از این بازیگران متفاوت است و نباید آنها را یک مجموعه کاملاً یکپارچه فرض کرد.خطر اصلی زمانی آغاز میشود که رقابت سیاسی به رقابت بلوکی و امنیتی تبدیل شود.زیرا در چنین شرایطی، هر حادثه کوچک میتواند به دلیل تعهدات متقابل، دامنهای بسیار بزرگتر پیدا کند.بنابراین، بزرگترین چالش آینده نه خود توافق، بلکه نحوه استفاده سیاسی از آن خواهد بود.
ترکیه احتمالاً یکی از مهمترین برندگان این ترتیبات خواهد بود.آنکارا همزمان با عضویت در ناتو، روابط خود را با روسیه، کشورهای خلیج فارس، آسیای مرکزی و جهان اسلام توسعه داده است. برخی تحلیلگران این رویکرد را نوعی سیاست «موازنهسازی» یا hedging توصیف کردهاند. ترکیه از طریق این توافق میتواند نقش خود را از یک قدرت مهم منطقهای به یک قدرت سازماندهنده امنیت منطقهای ارتقا دهد.اما این سیاست یک خطر نیز دارد: هرچه تعهدات امنیتی ترکیه بیشتر شود، احتمال درگیرشدن آنکارا در بحرانهایی که مستقیماً منافع ملی ترکیه را تهدید نمیکنند نیز افزایش مییابد.
پاکستان نیز از این توافق سود استراتژیک قابل توجهی میبرد.اسلامآباد با عربستان روابط تاریخی و اقتصادی عمیقی دارد و همزمان تلاش کرده است در بحرانهای منطقهای نقش میانجی ایفا کند. حتی در جریان بحران ایران، پاکستان در کنار روابط دفاعی با ریاض، نقش میانجیگرانه نیز دنبال کرده است.بنابراین، پاکستان میتواند در آینده تلاش کند نقش دوگانهای داشته باشد:شریک امنیتی عربستان از یک سو، و پل ارتباطی میان رقبای منطقهای از سوی دیگر.اگر پاکستان بتواند این توازن را حفظ کند، جایگاه دیپلماتیک آن به شکل محسوسی افزایش خواهد یافت.
برای عربستان، این توافق بخشی از یک تحول بزرگتر است.ریاض طی سالهای اخیر تلاش کرده است سیاست خارجی خود را از اتکای یکجانبه به واشنگتن فاصله داده و روابط خود را با چین، روسیه، ترکیه، پاکستان و سایر قدرتها متنوع کند.این به معنای قطع رابطه با آمریکا نیست؛ بلکه به معنای تنوعبخشی به منابع قدرت و امنیت است.به عبارت دیگر، عربستان در حال حرکت از مدل:«یک متحد بزرگ خارجی»به سمت:«شبکهای از شرکای متعدد»است.این تغییر، یکی از مهمترین تحولات ژئوپلیتیکی خاورمیانه معاصر است.
واشنگتن احتمالاً این توافق را صرفاً یک موضوع نظامی نمیبیند.آمریکا هنوز حضور و نفوذ قابل توجهی در خاورمیانه دارد؛ بنابراین صحبت از «خروج کامل آمریکا» از منطقه اغراقآمیز است. اما همزمان، کشورهای منطقه تلاش میکنند وابستگی امنیتی خود به آمریکا را کاهش دهند.از این منظر، توافق سهجانبه میتواند برای واشنگتن یک پیام روشن داشته باشد:کشورهای منطقه دیگر نمیخواهند امنیت خود را فقط از طریق یک قدرت خارجی تعریف کنند.آمریکا در مقابل ممکن است تلاش کند روابط دفاعی خود با عربستان و ترکیه را حفظ کند و در عین حال مانع تبدیل توافق سهجانبه به یک ساختار کاملاً مستقل و ضدآمریکایی شود.
این توافق همچنین برای اسرائیل اهمیت دارد.اگرچه نمیتوان بدون شواهد کافی ادعا کرد که توافق سهجانبه مستقیماً علیه اسرائیل طراحی شده است، اما شکلگیری یک ساختار دفاعی میان سه کشور قدرتمند مسلمان، بدون تردید محاسبات امنیتی اسرائیل را تحت تأثیر قرار میدهد.بهخصوص ترکیه در سالهای اخیر مواضع بسیار متفاوتی با اسرائیل در برخی مسائل منطقهای اتخاذ کرده است.از سوی دیگر، عربستان نیز به دلیل جایگاه خود در جهان اسلام و نقش آن در پرونده فلسطین، یک بازیگر کلیدی است.در نتیجه، این توافق میتواند بخشی از معادله بزرگتر بازتعریف روابط میان اسرائیل، کشورهای عربی و قدرتهای مسلمان غیرعرب باشد.
هر ائتلاف دفاعی الزاماً به جنگ منجر نمیشود. در بسیاری از موارد، هدف اصلی چنین توافقهایی ایجاد بازدارندگی است.اما مشکل زمانی ایجاد میشود که بازدارندگی با سوءبرداشت، بیاعتمادی و مسابقه تسلیحاتی همراه شود.
آنگاه خاورمیانه ممکن است وارد مرحلهای شود که در آن امنیت هر کشور به امنیت سایر کشورها گره بخورد.این وضعیت میتواند بازدارندگی را افزایش دهد، اما همزمان خطر محاسبه اشتباه را نیز بالا میبرد.![]()
در این سناریو، توافق سه کشور صرفاً برای ایجاد بازدارندگی و جلوگیری از جنگ استفاده میشود و همزمان گفتوگو با ایران، مصر و سایر کشورهای منطقه ادامه مییابد.این بهترین سناریو برای منطقه است.
در این وضعیت، توافق سهجانبه به هسته یک بلوک امنیتی تبدیل میشود و در مقابل، ایران و شرکای آن نیز ساختارهای جدیدی ایجاد میکنند.در چنین شرایطی، خاورمیانه وارد مرحلهای شبیه رقابت بلوکی خواهد شد.
در این سناریو، کشورهای دیگری مانند مصر یا برخی کشورهای عربی به اشکال مختلف وارد چارچوب همکاری میشوند.در این صورت، ساختار امنیتی جدید از یک توافق سهجانبه به یک معماری امنیتی گستردهتر جهان اسلام تبدیل خواهد شد.اما همین سناریو بیشترین حساسیت را نیز ایجاد خواهد کرد؛ زیرا احتمال شکلگیری یک جبهه مقابل نیز افزایش مییابد.
مهمترین اشتباه راهبردی آن است که امنیت خاورمیانه فقط از مسیر افزایش قدرت نظامی تعریف شود.منطقه به یک معماری امنیتی فراگیر نیاز دارد؛ معماریای که ایران، ترکیه، عربستان، مصر، پاکستان، عراق، کشورهای خلیج فارس و سایر بازیگران مهم بتوانند در آن حضور داشته باشند.در غیر این صورت، هر ائتلاف جدید ممکن است ائتلاف دیگری را به وجود آورد و هر ائتلاف دوم، ائتلاف سوم را ایجاد کند.نتیجه چنین روندی چیزی جز افزایش بیاعتمادی، هزینههای نظامی و خطر درگیری نخواهد بود.
خاورمیانه وارد مرحله «موازنه قدرتهای منطقهای» شده استتوافق دفاعی ترکیه، پاکستان و عربستان را باید یکی از نشانههای مهم گذار خاورمیانه از نظام امنیتی مبتنی بر قدرتهای خارجی به سمت نظامی متکی بر ائتلافهای منطقهای و چندجانبه دانست.این توافق هنوز به معنای تشکیل یک قدرت واحد یا «ناتوی اسلامی» نیست؛ اما ظرفیت آن را دارد که در صورت نهادینهشدن، وزن سه کشور را در معادلات منطقهای به میزان قابل توجهی افزایش دهد.در این میان، ایران نمیتواند این تحول را نادیده بگیرد، اما واکنش آن نیز لزوماً نباید تقابلی باشد. بهترین پاسخ، تقویت دیپلماسی منطقهای، کاهش سوءتفاهمها و جلوگیری از تبدیل رقابت سیاسی به رویارویی بلوکی است.مصر نیز در این میان یک جایگاه استثنایی دارد. قاهره میتواند به جای انتخاب شتابزده میان بلوکهای رقیب، از سرمایه تاریخی، فرهنگی، سیاسی و ژئوپلیتیکی خود برای ایفای نقش قدرت موازنهکننده و میانجی جهان عرب و جهان اسلام استفاده کنددر نهایت، پرسش اصلی آینده این نیست که «کدام کشور قویتر است؟»
آیا قدرتهای جدید منطقهای برای ایجاد امنیت مشترک از قدرت خود استفاده خواهند کرد، یا برای ساختن بلوکهای جدید در برابر یکدیگر؟پاسخ این پرسش، مسیر خاورمیانه در دهه آینده را تعیین خواهد کرد.

وب سایت نواندیشی به ویب سایت خبری تحلیلی نواندیشی خوش آمدید