
تحولات اخیر خاورمیانه نشان میدهد که منطقه در استانه مرحله جدید از بازارایی ژیوپولیتیکی قرار گرفته است. اگر فرض شود که ایالات متحده در مسیر کاهش نقش مستقیم نظامی خود در منطقه قرار دارد و بهسوی مدیریت غیرمستقیم بحرانها حرکت میکند، پرسش اساسی این خواهد بود که جنگهای اینده توسط چه بازیگرانی و در کدام جغرافیا ادامه خواهد یافت؟ در همین چارچوب، اظهارات اخیر دونالد ترامپ مبنی بر اینکه جنگ علیه حزبالله طولانی شده و نیروهای همسو در سوریه میتوانند وارد نبرد شوند، فراتر از یک موضع تاکتیکی قابل ارزیابی است. این سخنان را میتوان نشانه از احتمال انتقال بخشی از بار تقابل با محور مقاومت از بازیگران مستقیم به نیروهای نیابتی دانست.
: بازگشت جنگهای نیابتی فرقهای بهعنوان جایگزین حضور مستقیم امریکا بر اساس این فرضیه، خروج تدریجی امریکا از فاز حضور مستقیم نظامی در خاورمیانه به معنای پایان منازعات نخواهد بود، بلکه شکل جنگ تغییر خواهد کرد. در چنین سناریویی، گروههای مسلح غیردولتی، شبکههای فراملی و بازیگران ایدیولوژیک بار اصلی نبرد را بر دوش خواهند گرفت. از این منظر، اظهارات ترامپ را میتوان نوعی پیام اطمینانبخش به اسراییل و شخص نتانیاهو تلقی کرد که حتی در صورت کاهش حضور مستقیم امریکا، فشار بر حزبالله، ایران و محور مقاومت از طریق بازیگران نیابتی ادامه خواهد یافت.
نکته قابل توجه این استکه ترامپ در ماههای اخیر از احمد الشرع (جولانی) بهعنوان یکی از معدود رهبران منطقهای نام برده که مورد توجه ویژه واشنگتن قرار گرفته است. اگر این رویکرد را در کنار سوابق تاریخی شبکههای جهادی سوریه و ارتباطات گذشته بخشی از این جریانها با القاعده و داعش قرار دهیم، این فرضیه قابل طرح است که غرب و متحدان منطقهای ان در حال بررسی استفاده مجدد از ظرفیت نیروهای سلفی برای مهار محور مقاومت باشند. در این سناریو، سوریه بار دیگر میتواند به مرکز جذب و سازماندهی جنگجویان فراملی تبدیل گردد؛ مشابه روندی که در سالهای پس از ۲۰۱۱ مشاهده شد.
رقابت امروز تنها بر سر قدرت نظامی نیست؛ بلکه بر سر کنترل مسیرهای تجارت و انرژی است. طرح یک کمربند و یک جاده چین، کریدور شمال ـ جنوب ایران و روسیه، کریدور عرب ـ مد و مسیرهای انتقال انرژی از خلیج فارس به اروپا، همگی نیازمند ثبات منطقهای هستند. بر این اساس، هرگونه بیثباتی در سوریه، عراق، ایران یا افغانستان میتواند بر سرنوشت این پروژهها تاثیر مستقیم بگذارد. در نتیجه، برخی تحلیلگران معتقدند که جنگهای نیابتی اینده بیش از انکه برای اشغال سرزمینها باشد، برای کنترل یا مختل ساختن مسیرهای ژیوپولیتیکی طراحی خواهد شد.
یکی از مهمترین سناریوهای امنیتی، احتمال انتقال بخشی از نیروهای افراطی از سوریه و عراق به افغانستان است. در سالهای گذشته نیز بسیاری از جنگجویان داعش از مناطق مختلف جهان در سوریه و عراق تجمع کرده بودند. اگر شرایط منطقهای مجددا به سمت فعال شدن این شبکه ها حرکت کند، افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی، ضعف ساختارهای دولتی و همجواری با اسیای مرکزی میتواند به یکی از مقاصد اصلی انتقال این نیروها تبدیل شود. در این چارچوب، فعالیت داعش خراسان صرفا یک مسئله داخلی افغانستان نخواهد بود، بلکه بخشی از معادله بزرگتر امنیت منطقه محسوب خواهد شد.
اظهارات برخی مقامات امنیتی روسیه درباره حمایت خارجی (انگلستان) از داعش و بخشی از مخالفان مسلح طالبان نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. فارغ از میزان صحت یا نادرستی این ادعاها، اهمیت موضوع در انست که چنین روایتهایی نشان میدهد مسکو نیز احتمال انتقال بخشی از بحران شام به اسیای مرکزی و افغانستان را جدی تلقی میکند. بر اساس این سناریو، ممکن است در اینده شاهد شکلگیری دو جبهه همزمان باشیم: نخست، جبهه شام و عراق علیه محور مقاومت؛ و دوم، جبهه داعش خراسان در افغانستان و پیرامون ان.
، روایت دیگری نیز در حال شکلگیری است. مواضع اخیر مقامهای ایرانی درباره بازسازی حماس و تاکید بر محور فلسطین نشان میدهد که تهران تلاش دارد نقش خود را از چارچوب صرفا شیعی فراتر برده و در قالب گفتمان (امت اسلامی) تعریف کند. اگر این روند ادامه یابد، تقابل اصلی منطقه ممکن است نه میان شیعه و سنی، بلکه میان دو روایت متفاوت شکل گیرد: روایت امت اسلامی و مقاومت منطقهای؛ در برابر روایت جنگهای فرقهای و تجزیه جهان اسلام به بلوکهای متخاصم. افغانستان؛ حلقه تعیین کننده نظم پسا امریکایی: در تمامی سناریوهای فوق، افغانستان جایگاهی منحصر به فرد دارد. این کشور در محل اتصال اسیای مرکزی، جنوب اسیا، خاورمیانه و چین قرار گرفته و بر بسیاری از مسیرهای اینده تجارت و انرژی تاثیرگذار است. از این رو، هرگونه بیثباتی در افغانستان میتواند مستقیما بر پروژه های منطقهای ایران، روسیه و چین اثر بگذارد. به همین دلیل، حتی اگر رقابت قدرتها تشدید شود، این سه کشور انگیزه بالایی برای جلوگیری از فروپاشی امنیتی افغانستان خواهند داشت.
وب سایت نواندیشی به ویب سایت خبری تحلیلی نواندیشی خوش آمدید