


تحولات افغانستان پس از سقوط جمهوری اسلامی افغانستان در سال ۲۰۲۱ وارد مرحلهای پیچیده از بازتعریف نظم سیاسی، امنیتی و ژئوپلیتیکی شد. بازگشت طالبان به قدرت از طریق زور نظامی و فروپاشی ساختارهای جمهوریت، نه تنها بحران مشروعیت داخلی را تشدید کرد، بلکه زمینه را برای رقابتهای جدید قدرتهای منطقهای و جهانی در افغانستان فراهم ساخت. در این میان، فدراسیون روسیه به عنوان یکی از نخستین قدرتهایی که روابط خود را با طالبان گسترش داد، تا سرحد به رسمیت شناسی آن پش رفته است ، این روابط به سرعت عمیقتر و استراتیژیک گردیده که چند روز قبل ما شاهد امضای توافقنامه همکاری نظامی–فنی روسیه با طالبان بودیم ؛ اقدامی که واکنشهای گسترده سیاسی، حقوق بشری و اجتماعی را در میان شهروندان افغانستان و تحلیلگران منطقهای برانگیخت.بر اساس گزارش رسانههای بینالمللی، این توافقنامه در جریان «مجمع بینالمللی امنیت» در مسکو میان محمد یعقوب مجاهد، وزیر دفاع طالبان، و سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، به امضا رسید. محتوای دقیق توافق علنی نشده، اما منابع مختلف از احتمال همکاری در حوزه تسلیحات، فناوریهای نظامی، آموزش و ارتقای تجهیزات دفاعی سخن گفتهاند
یکی از بنیادیترین مباحث در بررسی هرگونه توافقنامه بینالمللی با طالبان، مسئله مشروعیت سیاسی و حقوقی این گروه است. طالبان در نتیجه یک روند انتخاباتی دموکراتیک یا انتقال قانونی قدرت به حاکمیت نرسیدند، بلکه از طریق پیروزی نظامی و فروپاشی ساختار جمهوریت قدرت را تصاحب کردند. از منظر بخش بزرگی از جامعه افغانستان، این حاکمیت نه بر پایه رضایت عمومی، بلکه بر محور انحصار قومی، اقتدار ایدئولوژیک و حذف مخالفان سیاسی شکل گرفته است.گزارشهای نهادهای حقوق بشری و رسانههای بینالمللی طی پنج سال گذشته بارها به محدودیت شدید حقوق زنان، سرکوب آزادی بیان، حذف نظام آموزشی دختران، بازداشت مخالفان، کوچ اجباری و تضعیف ساختارهای مدنی اشاره کردهاند. در چنین شرایطی، همکاری نظامی با طالبان از دید بسیاری از شهروندان افغانستان نه صرفاً یک همکاری دیپلماتیک، بلکه نوعی مشروعیتبخشی به یک نظام اقتدارگرای مستبد- ایدئولوژیک قومی تلقی میشود.
روسیه پس از خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان، تلاش کرده است خلأ قدرت منطقهای را به سود خود مدیریت کند. سیاست مسکو در قبال طالبان عمدتاً بر چند محور استوار بوده است:
روسیه نگران گسترش گروههایی چون داعش خراسان، جنبش اسلامی ازبکستان و دیگر شبکههای افراطی در آسیای مرکزی است. از نگاه مسکو، تعامل با طالبان میتواند ابزاری برای کنترل تهدیدات فرامرزی باشد.
کرملین افغانستان را بخشی از رقابت بزرگتر میان محور شرق و غرب میبیند. نزدیکی به طالبان، برای روسیه، به معنای کاهش نفوذ آمریکا و پاکستان در منطقه و ایجاد نظم امنیتی جدید در آسیای مرکزی است.
افغانستان در معادلات ترانزیتی، انرژی و اتصال منطقهای اهمیت فزایندهای یافته است. روسیه تلاش میکند از طریق تعامل با طالبان، جایگاه خود را در پروژههای منطقهای حفظ کند که البته این تلاش ها بدون هماهنگی منطقه ای به خصوص پاکستان نتیجه بخش نه خواهد بود .سرگئی شویگو پیشتر اعلام کرده بود که روسیه با طالبان «گفتوگوی عملگرایانه» ایجاد کرده و در حال گسترش همکاریهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی با این گروه است.
امضای توافقنامه نظامی–فنی میان روسیه و طالبان تنها یک اقدام فنی یا دیپلماتیک نیست؛ بلکه دارای پیامدهای عمیق اجتماعی و انسانی است. در جامعهای که هنوز زخمهای جنگ، مهاجرت، فقر و فروپاشی نهادهای ملی را تحمل میکند، هرگونه تقویت ساختار نظامی طالبان میتواند به تداوم فضای سرکوب و محدودیتهای داخلی منجر شود.بخش مهمی از افکار عمومی افغانستان این نگرانی را مطرح میکند که تجهیزات، آموزش یا حمایتهای امنیتی خارجی ممکن است نه برای توسعه ملی، بلکه برای تثبیت اقتدار انحصاری طالبان استفاده شود. این مسئله به ویژه در شرایطی حساستر میشود که هنوز نظام سیاسی فراگیر، قانون اساسی مشروع و سازوکار مشارکت ملی در افغانستان شکل نگرفته است.
در روابط بینالملل، دولتها معمولاً بر اساس منافع ملی تصمیمگیری میکنند؛ اما اخلاق سیاسی و مسئولیت انسانی نیز بخشی مهم از نظم بینالمللی معاصر محسوب میشود. از منظر انتقادی، همکاری امنیتی و نظامی با حکومتی که متهم به نقض گسترده حقوق بشر است، میتواند مسئولیت اخلاقی و تاریخی برای دولتهای همکار ایجاد کند.در حافظه تاریخی ملتها، نوع رفتار قدرتهای خارجی در دورههای بحرانی همواره باقی میماند. بسیاری از شهروندان افغانستان معتقدند کشورهایی که بدون توجه به خواست عمومی مردم افغانستان به تقویت طالبان کمک میکنند، عملاً در استمرار بحران سیاسی و اجتماعی این کشور سهیم میشوند.این مسئله به ویژه درباره روسیه و برخی کشورهای منطقه مانند ازبکستان مورد بحث قرار گرفته است؛ کشورهایی که در سالهای اخیر روابط سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود با طالبان را گسترش دادهاند. منتقدان باور دارند که چنین همکاریهایی ممکن است در کوتاهمدت ثبات تاکتیکی ایجاد کند، اما در بلندمدت خطر تعمیق شکافهای اجتماعی و افزایش بیاعتمادی عمومی را در پی دارد.
یکی از مباحث مهم حقوقی، اعتبار و مشروعیت توافقنامههایی است که با حکومتهای فاقد شناسایی گسترده بینالمللی امضا میشود. هرچند روسیه طالبان را به رسمیت شناخته است، اما اکثریت جامعه جهانی هنوز حکومت طالبان را به عنوان دولت رسمی و فراگیر افغانستان نپذیرفتهاند.از این منظر، توافقنامههای امنیتی و نظامی با طالبان ممکن است در آینده با چالشهای حقوقی و سیاسی مواجه شوند؛ به ویژه اگر در افغانستان تغییر سیاسی یا انتقال قدرت رخ دهد. تاریخ روابط بینالملل نشان داده است که توافقهای امضا شده با حکومتهای فاقد مشروعیت مردمی، در دورههای بعدی غالباً مورد بازنگری یا رد قرار میگیرند.
امضای توافقنامه همکاری نظامی–فنی میان روسیه و طالبان تنها یک رویداد امنیتی نیست، بلکه بخشی از تحول بزرگتر ژئوپلیتیکی در افغانستان و آسیای مرکزی محسوب میشود. این توافق، در کنار ابعاد امنیتی و راهبردی، پرسشهای عمیقی درباره مشروعیت سیاسی، مسئولیت اخلاقی دولتها، آینده حقوق بشر و سرنوشت نظم اجتماعی افغانستان ایجاد میکند.اگرچه روسیه این همکاری را در چارچوب منافع امنیتی و منطقهای خود تعریف میکند، اگر این همکاری در هماهنگی با کشور های همسایه افغانستان به خصوص پاکستان صورت نگیرد ، پس در این صورت حتما ویقینا افغانستان میدان رقابت بین غرب به رهبری آمریکا و شرق به رهبری روسیه تبدیل خواهد گیردید. در حقیقت مشروعیت دادن و همکاری به صورت یکجانبه با امارت مستبد طالب با وجود هر نوع تبریه و توجیه از منظور و دیدگاه بخش بزرگی از جامعه افغانستان یک نوعی مشروعیتبخشی به ساختار مستبد دینی و اقتدارگرای قومی طالبان می باشد . در چنین شرایطی، آینده روابط با طالبان در چهارچوب تعامل انفرادی قدرتهای منطقهای به شکل خود سرانه و ابزاری ، نه تنها بر معادلات امنیتی آسیای مرکزی تاثیر مثبت ندارد بلکه بر حافظه تاریخی و روان جمعی ملت افغانستان نیز تأثیر منفی ماندگار خواهد گذاشت
وب سایت نواندیشی به ویب سایت خبری تحلیلی نواندیشی خوش آمدید