ازصفویها تادرانیها؛نبردکریدورها!

تحولات جاری خاورمیانه و اسیای مرکزی دیگر صرفا رقابت اقتصادی نیست؛ بلکه بازتاب “جنگ ژیوپولیتیکی کریدورها” میان شرق و غرب می‌باشد. پروژه “یک کمربند و یک جاده” چین و پروژه “عرب ـ مد” یا دهلیز هند ـ خاورمیانه ـ اروپا، منطقه را وارد مرحله تازه‌ای از صف‌بندی‌های استراتژیک ساخته است.در همین چارچوب، تنش‌های اخیر در اجلاس بریکس در هند و اختلاف لفظی میان وزیر خارجه ایران و امارات متحده عربی را نیز می‌توان بخشی از رقابت پنهان بر سر مسیرهای ترانزیتی اینده دانست. زیرا امارات، هند ، اسراییل و برخی کشورهای عربی در محور کریدور عرب ـ مد قرار دارند، در

حالی‌که ایران و چین در تلاش حفظ مسیرهای بدیل اسیایی می‌باشند.پاکستان و ترکیه نیز همزمان در تلاش‌اند افغانستان را از معادلات ترانزیتی اینده دور بزنند. ترکیه با شعار پان‌ترکیزم و طرح “کریدور میانی” به‌دنبال اتصال جهان ترک از اسیای مرکزی تا اناتولی است و پاکستان نیز با توسعه جاده‌های چترال به‌سوی واخان بدخشان و تاجیکستان می‌کوشد با حذف موقعیین زمینی افغانستان  مسیر مستقیمی به اسیای مرکزی ایجاد کند.در کنار این روند، “جنگ روایت‌ها” نیز شدت گرفته است. روایت پان‌ترکیزم و طرح “ترکستان‌خواهی” در افغانستان، همزمان با ناامنی‌های داعش خراسان در بدخشان و نورستان، می‌تواند بخشی از تقابل پنهان کریدورها باشد. به‌ویژه انکه برخی کشورهای عربی ذینفع در پروژه عرب ـ مد، در حال نزدیک‌شدن به پیمان‌های امنیتی مشترک با پاکستان و ترکیه‌اند.تاریخ خراسان نیز گواه ان است که در بزنگاه‌های بزرگ ژیوپولیتیکی، اقوام بومی این حوزه بارها در محور اتحادهای راهبردی ظاهر شده‌اند. این وضعیت تنها محدود به دوران صفوی‌ها نبود؛ بلکه در دوره امپراتوری نادر افشار نیز نیروهای خراسانی، تاجیک و پشتون و دیگر اقوام افغانستان در محور یک ساختار نظامی مشترک قرار داشتند و احمدشاه درانی در جایگاه فرمانده برجسته و وزیر دفاع نادر افشار ایفای نقش می‌کرد. در همان دوره، لشکرهای خراسانی چندین بار تا سند پیشروی کردند و معادلات قدرت در جنوب اسیا را تغییر دادند.از همین‌رو، برخی تحلیلگران باور دارند که اگر بازی چندلایه پاکستان در هم‌پیمانی با ترکیه، امارات و عربستان ادامه یابد و همزمان فشارهای ژیوپولیتیکی بر ایران، افغانستان و اسیای مرکزی افزایش پیدا کند، ممکن است روایت‌های تاریخی ((احیای خراسان و سند)) دوباره در قالب جنبش‌های منطقه‌ای و ملی تحت عنوان قیام افغانها در بازپسگیری سرزمین هایش از پاکستان فعال گردد.در چنین وضعیتی، چین نیز احتمالا از پیچیدگی بازی‌های پاکستان در پروژه کمربند ـ جاده استفاده خواهد کرد تا گزینه‌های بدیل خود را از مسیر افغانستان، ایران و اسیای مرکزی تقویت نماید.منطقه به‌سوی بازگشت ((ژیوپولیتیک تاریخ)) در حرکت است؛ جایی که جنگ کریدورها، روایت‌های قومی، پروژه‌های پان‌ترکیستی و پیمان‌های امنیتی به‌هم گره خورده‌اند. همان‌گونه که در دوران صفوی‌ها، نادر افشار و احمدشاه درانی، حوزه خراسان محور بازارایی قدرت منطقه‌ای بود، امروز نیز افغانستان و خراسان تاریخی بار دیگر در مرکز رقابت شرق و غرب قرار گرفته‌اند.اگر افغانستان نتواند یک دکترین منافع ملی و وحدت راهبردی میان اقوام بومی خود ایجاد کند، ممکن است دوباره به میدان جنگ نیابتی قدرت‌ها تبدیل شود؛ اما در صورت شکل‌گیری یک اجماع ملی، این کشور می‌تواند به محور اتصال و توازن جدید منطقه‌ای در قلب اسیا بدل گردد.